Do grona „Lubelskiej Bazy Uczniów” dołącza teraz szkoła elementarna w Markuszowie, funkcjonująca w latach 1818–1864. Materiały dotyczące tej szkoły zachowały się w trzech jednostkach o numerach 734, 735 i 736 zespołu Gimnazjum Wojewódzkie Lubelskie (AP Lublin).Znajdujące się w nich listy uczniów oraz dokumentacja finansowa czy statystyczna pozwoliła na wykonanie niniejszej bazy oraz przybliżenie dziejów funkcjonowania szkoły.

Szkoła w Markuszowie była jedną z kilku placówek kształcących na poziomie elementarnym w okolicy. Podobne ośrodki działały w Kurowie, Końskowoli, Michowie, Garbowie czy Wąwolnicy. Wśród uczniów szkoły w Markuszowie można spotkać nie tylko mieszkańców samego miasta, ale także okolicznych wsi jak Kaleni, Zabłocia oraz pochodzących z innych parafii. W szkole uczyli się przedstawiciele różnych stanów i religii – chrześcijanie i Żydzi (tzw. starozakonni) oraz mieszczanie, chłopi i szlachcice.

Szkoła w Markuszowie, wedle tzw. etatów, czyli dokumentacji zawierającej przychody i rozchody placówki, finansowana była początkowo z dwóch, a później z trzech składek. Pierwszą uiszczał miejscowy proboszcz, druga pozyskiwana była od tzw. stowarzyszonych, czyli mieszkańców wsi wspierających finansowo działającą w mieście szkołę. Dla Markuszowa stowarzyszonymi byli włościanie wsi Góry, Zabłocie, Kalenie oraz Łany. Na ostatnią składkę składali się mieszkańcy Markuszowa, zarówno chrześcijanie jak i Żydzi.

               Z zebranych pieniędzy należało opłacić roczną pensję nauczycielowi, zaś opiekunowi szkoły na utensylia, czyli wyposażenie. Początkowo obowiązki nauczyciela powierzono Piotrowi Skowrońskiemu, miejscowemu organiście. Kolejnym kosztem były opłaty związane z ogrzewaniem domu organisty, ponieważ u niego przez pewien czas odbywały się zajęcia. Nieznaczna kwota pieniędzy, która została mogła być wykorzystana na inne bieżące potrzeby bądź zakup materiałów naukowych.

               Tych ostatnich bardzo brakowało w lubelskich szkołach elementarnych, w tym i Markuszowie. Według zachowanych dokumentów wyposażenia, w szkole dosyć długo nie było żadnych zbiorów naukowych, a jedynymi meblami był duży stół oraz dwie ławki dla uczniów.  Już w 1836 r. opiekun szkoły – wikariusz parafii markuszowskiej ks. Wincenty Nowakowski informował, że książki nie mogą zostać sfinansowane przez rodziców, gdyż taki duży wydatek może poskutkować nie posyłaniem dzieci do szkółki. W raporcie za rok szkolny 1850/1851, wymieniono 14 sztuk tablic abecadłowych i 12 sztuk innych książek. Od tego czasu zapewne zasób książkowy szkoły powiększał się, o czym mogą świadczyć zachowane pełne wykazy utensyliów wraz z książkami z 1859, 1861 i 1862 r. Wyczytać z nich możemy tytuły książek o tematyce religijnej, bajki, powieści, książki do nauki języka rosyjskiego czy arytmetyki. Ponadto najzdolniejsi uczniowie otrzymywali nagrody w postaci własnej książki.

               Wyjątkowym uzupełnieniem do list uczęszczających do szkoły elementarnej w Markuszowie są dołączone do akt szkolnych trzy wykazy najlepszych uczniów (1853/1854, 1860/1861 i 1861/1862). Znajdują się tam informacje o wyróżniających się uczniach ze względu na naukę oraz zachowanie, którzy otrzymali nagrodę w postaci książki bądź pochwałę. Ponadto zapisano, którzy uczniowie uzyskali promocję do kolejnego oddziału (dawniej istniały trzy oddziały, które stanowiły poszczególne szczeble edukacji).

Wśród listów uczniów zachował się jeden z grudnia 1840 r., w którym obok danych o uczniach podano imiona i nazwiska ich rodziców.

Na podstawie powyżej opisanych jednostek powstała prezentowana niżej baza, gromadząca dane o prawie 350 uczniach szkoły elementarnej w Markuszowie. Podczas indeksowania brano pod uwagę takie dane jak:

• Nazwisko i imię;
• Okres nauki określony w kwartałach;
• Wiek ucznia (dla pierwszego spisu);
• Uzyskane przez niego nagrody;
• Stan społeczny, zawód ojca;
• Data i miejsce urodzenia ucznia, czy informacje o rodzicach zaczerpnięte z metrykaliów (głównie z parafii pw. św. Józefa)

W przypadku okresu nauki zdecydowano się na podanie go w kwartałach, podobnie jak dla pozostałych opracowanych lubelskich szkół. Rok szkolny rozpoczynał się w sierpniu, a kończył w czerwcu.

               I kwartał             sierpień – październik

               II kwartał            listopad – styczeń

               III kwartał           luty – kwiecień

               IV kwartał          maj – czerwiec (rok szkolny)

W przypadku powyższego schematu należy zwrócić uwagę szczególnie na IV kwartał. Najczęściej były to spisy z końca roku szkolnego (przełom czerwca i lipca), które były wysyłane Dyrektorowi Gimnazjum do Lublina.

Niestety dla najstarszych spisów uczniów szkoły elementarnej w Markuszowie widać pewną niekonsekwencję w datowaniu. Nauczyciel podawał w tytule listy uczniów kwartał kalendarzowy a nie szkolny, np. lista z I kwartału 1840 r. nosiła datę 4 kwietnia 1840 r. Dlatego aby ułatwić użytkownikom korzystanie z bazy zdecydowano się ujednolicić zapis. Stąd dla powyższego przykładu nie zastosowano zapisu „I kwartał” a „III kwartał 1839/1840”, dlatego, że III kwartał najczęściej kończył się na przełomie kwietnia i maja. Taka sytuacja występuje dla spisów w zakresie 1833–1843. Dla późniejszych lat kwartały w spisach odpowiadają już tym szkolnym.

Jacek Dawid Chojnowski