Szkoła Elementarna we Włostowicach

Początki szkolnictwa elementarnego we Włostowicach związane są z działalnością księżnej Izabeli Czartoryskiej, której miejscowość zawdzięczała utworzenie nowoczesnego ośrodka edukacyjnego. Oprócz szkoły elementarnej dla chłopców i dziewcząt funkcjonowała również szkoła rzemieślniczo–niedzielna, zwana domem robót, w której uczono m.in. stolarstwa, kowalstwa, ślusarstwa i szewstwa.

Szkoły założone przez Izabelę Czartoryską wyróżniały się wysokim poziomem nauczania oraz wzorową organizacją. Potwierdzają to zachowane protokoły wizytacyjne. Podczas wizytacji z 4 VII 1825 r. zapisano:

„Wizytując szkołę elementarną włostowicką utrzymywaną z Funduszu Księżnej Czartoryskiej znalazłem w niej nauki z wielką korzyścią wykładane i do stanu rolniczego jak najlepiej zastosowane. Milo mi jest oddać chlubną pochwałę nauczycielowi tej szkoły, na jaką sobie zasłużył przez usilną pracę w udzieleniu nauk”.

Również pochlebnie oceniono szkoły podczas wizytacji z 7 VII 1827 r.:

„Znalazłem w nich nauczyciela i nauczycielkę gorliwie pełniących swoje obowiązki, szkoły zaś obie, tak pod względem nauk planem przepisanych, jak i robót ręcznych, stolarstwa, kowalstwa, szewstwa udzielanych szkole pierwszej, a szycia, przędzenia, haftowania w szkole drugiej, są tak dobrze urządzone, iż służyć mogą za wzór dla innych szkół elementarnych”.

Z kolei w trzeciej wizytacji z 24 IX 1830 zapisano:

„Zwizytowałem szkółkę parafialną przy tym kościele będącą i znalazłem u uczniach chęć do nauk i postęp metodą Lancastra dawanych, pomimo tego uczniowie tejże szkółki praktycznie sposobią się do gospodarstwa, co ich do właściwego im stanu, aby w nim byli użytecznymi sposobi”.

W tym czasie nauczycielem był Antoni Amborski, przybyły z Turobina, odpowiedzialny za funkcjonowanie szkoły. Zaś nauczycielką od robót kobiecych była jego małżonka Marianna Amborska, pochodząca z Wąwolnicy. Szkoła mieściła się we własnym, murowanym, parterowym budynku wzniesionym w 1826 r. Do wybuchu powstania styczniowego budynek nie był remontowany, przez co jego stan techniczny stopniowo się pogarszał.

Program nauczania znacznie wykraczał poza podstawowe umiejętności czytania i pisania. Uczniowie uczyli się czytania po polsku, pisania oraz rachunków  obejmujących cztery podstawowe działania matematyczne. Nauczano również zasad higieny i zdrowia, ogrodnictwa (w tym sadownictwa i zakładania chmielników), historii naturalnej (w tym chowu bydła, koni, owiec, sposobu ich leczenia, a szczególnie pszczelnictwa). W ramach botaniki poznawano rośliny lecznicze, takie jak rumianek, dziewanna czy mięta pieprzowa. Ważnym elementem były także śpiewy kościelne. Religii i moralności nauczał ks. Karol Pieńkowski, wikariusz parafii włostowickiej.

Konfiskata dóbr Czartoryskich po upadku powstania listopadowego oznaczała początek trudnego okresu również dla włostowickiej oświaty. Placówka utraciła główne źródło finansowania, jakim był mecenat Czartoryskich, a dom robót został zamknięty. W jednym z dokumentów zapisano:

„[…] przy końcu roku 1830 przez wyjazd tejże księżnej szkoła pomieniona nazwać by ją można wzorową i arcypotrzebną zupełnie upadła, a dom zajęły bywa na kwaterunek”.

Mimo tych trudności szkoła elementarna nadal funkcjonowała. Podczas wizytacji z 26 IV 1835, obok pozytywnej oceny placówki, wyrażono obawę:

„iż by młodzież uczęszczająca do szkoły nie była odrywaną przez zatrudnienia gospodarskie w polu”.

Obawy te okazały się uzasadnione. Z biegiem czasu coraz więcej dzieci opuszczało zajęcia lub przerywało naukę w środku roku szkolnego z powodu pracy w gospodarstwach rodziców. Świadczy o tym zachowany dokument zatytułowany – „Lista imienna gospodarzy we wsi Włostowicach, którzy mają zdatne dzieci i wolne od prac, a przez niedbalstwo nie posyłają do szkoły”. Wymienia ona 51 gospodarzy z imienia i nazwiska, którzy z różnych powodów nie posyłają swoich dzieci do szkoły. Było ich aż 76.  

Liczba uczniów zmieniała się z roku na rok. Szczególnie cenne są listy uczniów z lat 30. I 40. XIX w., ponieważ są na tyle szczegółowe i spersonalizowane, że przy każdym uczniu poza oceną jego postępów w nauce znajduje się notatka informująca o obecnie przerabianym materiale, stopniu jego opanowania, frekwencji oraz przyczynach nieobecności. Najczęściej wymieniano brak odpowiedniego odzienia i obuwia, zimową pogodę oraz konieczność pomocy rodzicom w pracach gospodarskich.

Pomimo trudności finansowych szkoła włostowicka starała się radzić sobie z kwestią wyposażenia oraz fundowaniem nagród dla najzdolniejszych uczniów, wręczanych na zakończenie roku szkolnego. Szczególnie te ostatnie są interesujące, gdyż zachowało się kilka list podających dokładną nazwę nagrody – tytuł książki, obrazka bądź mapy. Wśród nich znajdowały się takie pozycje jak: „Gospodarstwo wiejskie”, „Mapa Królestwa Polskiego”, „Obraz litografowany – ryby, płazy i zwierzęta”, „Obraz Matki Boskiej”, „Obraz litografowany św. Rocha”, „Obrazki z życia bogobojnych i pobożnych Polek i Polaków”. Cennym świadectwem nauczania są podpisy dzieci odbierających nagrody, które pozwalają ocenić stopień opanowania umiejętności pisania.

Osoby zainteresowane dziejami szkoły włostowickiej oraz szkolnictwa na terenie dawnego klucza końskowolskiego odsyłam do pracy. Zofii Gołębiowskiej – „Oświata i wychowanie w Puławach oraz kluczu końskowolskim w czasach Czartoryskich”.

Materiały dotyczące szkoły elementarnej we Włostowicach zawarte są w jednostkach o numerach 752-754 zespołu Gimnazjum Wojewódzkie Lubelskie, przechowywanego w Archiwum Państwowym w Lublinie. Znajdują się w nich etaty, listy uczniów, plany lekcji, zestawienia statystyczne.

Szczególnie cennym źródłem okazały się listy uczniów, które umożliwiły stworzenie bazy gromadzącej informacje o przeszło 700 uczniach z Włostowic oraz najbliższych okolic.

Podczas indeksowania brano pod uwagę takie dane jak:

• Nazwisko i imię;
• Czas nauki określony w kwartałach;
• Wiek ucznia (dla pierwszego spisu);
• Uzyskane przez niego nagrody;
• Stan społeczny, zawód ojca;
• Data i miejsce urodzenia ucznia, czy informacje o rodzicach, zaczerpnięte z metrykaliów (głównie z parafii pw. św. Józefa we Włostowicach – dzisiaj w Puławach)

Jacek Chojnowski