J. Chojnowski – Tabele użytków i powinności włościan w dobrach klucza końskowolsko-puławskiego z 1832 r.

Geneza źródła i jego opis

W Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie pod sygnaturą 550 przechowywyany jest rękopis noszący tytuł „Tabele użytków i powinności włościan w dobrach klucza końskowolsko-puławskiego”.

Jest to niezwykle cenny zbiór tabel, opisów i dokumentów, zawierający ciekawe oraz szczegółowe informacje na temat mieszkańców tego kompleksu dóbr. Powstał on w 1832 r. w związku z likwidacją klucza końskowolskiego, która nastąpiła po powstaniu listopadowym. Po przejęciu majątku przez administrację rządową konieczne stało się szczegółowe opisanie wszystkich dóbr, zamieszkujących go mieszkańców oraz ciążących na nich powinności.

W skład klucza końskowolskiego wchodziło wówczas kilka folwarków wraz z przynależnymi do nich miejscowościami. Folwark końskowolski obejmował Starą Wieś, Rudy, Młynki, Witowice i Opokę; pożogowski – Pożóg, Skowieszyn i Zbędowice; osiński – Osiny, Wolę Osińską i Wronów; pulkowski – Chrząchówek i Sielce; nowodworski – Chrząchów, Wólkę Nowodworską i Dębę; włostowicki – Włostowice, Parchatkę, Mokradki, Puławy, Wólkę Profecką.

Pod względem genealogicznym najbardziej wartościową część rękopisu stanowią tzw. „tabele użytków i powinności włościan i mieszkańców”, będące w rzeczywistości szczegółowymi spisami ludności, które zostały sporządzone dla każdej miejscowości należącej do klucza. Oprócz imion i nazwisk zawierają one bogaty zestaw danych pozwalających odtworzyć strukturę społeczną, majątkową i demograficzną tej lokalnej społeczności.

Struktura tabel składa się ze stałych rubryk. W pierwszej części znajdują się takie dane jak numer porządkowy, numer dymu, roli, imię i nazwisko właściciela oraz stan lub sposób do życia. W tej ostatniej rubryce odnaleźć można informacje o zawodzie, którym trudnił się mieszkaniec (np. rolnik, krawiec, szewc) bądź w przypadku kobiet ich stan cywilny (np. wdowa).

Kolejna część nosi tytuł – stan i majątek włościanina, która złożona jest z kilku rubryk. Pierwsza z nich – ludność osad, dostarcza wiadomości na temat liczby osób zamieszkujących dane gospodarstwo. Podawano ilość mężczyzn, kobiet, dzieci do 10. roku życia oraz służbę – parobków i dziewki. Dużą wartość poznawczą posiada również druga rubryka – stan budowli, w której opisywano zabudowania należące do gospodarzy. Wymieniano domy murowane i drewniane, stodoły oraz obory, a ich stan oceniano według trójstopniowej skali jako dobry, średni lub zły. W majątku włościanina podawano także stan inwentarza, na który składały się posiadane zwierzęta liczone w sztukach (konie, krowy, woły, młodzież, świnie). Były także informacje na temat powierzchni placów, ogrodów, pól oraz łąk (podawane w morgach i prętach), a także o wysiewaniu ozimin i jarzyn (w korcach i garncach). Tą część zamykają wzmianki o ilości zebranego w furach zboża.

Następną większą częścią w tabeli stanowiły powinności chłopskie. Tabele określają wysokość czynszu płaconego w gotówce oraz zakres pańszczyzny odrabianej na rzecz dworu. Rozróżniano pańszczyznę stałą i dodatkową, a obie dzielono na sprzężajną i pieszą. Uwzględniano również obowiązki transportowe określane jako podróże. Oprócz świadczeń w pieniądzu i robociźnie odnotowywano także daniny w naturaliach m.in. jęczmień i owies, oraz produkty spożywcze (wiktualia) oddawane dworowi, takie jak kapłony, czy jaja.   

Kolejna rubryka poświęcona została ciężarom gruntowym, w której odnajdziemy kwoty płacone duchowieństwu w ramach dziesięciny oraz podatki roczne. Te ostatnie dzieliły się na podatki rządowe (podymne, szarwark oraz kontyngent liwerunkowy) oraz składki.

Ostatnie rubryki tabeli powinności mają charakter administracyjno-informacyjny. Zawierają wiadomości o podstawach prawnych posiadania danych osad przez Czartoryskich, przysługujących przywilejach, a także o dodatkowych funkcjach pełnionych przez mieszkańców (np. fakt bycia urzędnikiem miejskim lub wiejskim).

Warto podkreślić, że całe źródło zawiera nie tylko informacje o mieszkańcach, ale również o budynkach i gruntach we wszystkich folwarkach. Stąd dużo miejsca poświęcono na opisanie zabudowań, wyliczenie sprzętów gospodarskich oraz rozmiarów gruntów. Z tych wszystkich opisów warto wspomnieć chociażby ten dotyczący samego pałacu Czartoryskich w Puławach.

Opracowanie

Powyższe źródło liczy sobie blisko 1000 stron. Jest ono zdigitalizowane oraz dostępne w domenie publicznej na stronie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie (link do źródła: https://bc.wbp.lublin.pl/dlibra/publication/34777/edition/32992). Ze względu na jego wielkość postanowiłem ułatwić użytkownikom poruszanie się po nim poprzez stworzenie niewielkiej bazy mieszkańców wymienionych w tabelach.

Podczas opracowywania zdecydowałem się nie przepisywać wszystkich informacji z tabel, ponieważ mnogość komórek uczyniłoby bazę nieczytelną. Odszukanie szczegółów dotyczących konkretnych osób pozostawiam już w geście użytkownika.

Niniejsza baza składa się z pięciu utworzonych przeze mnie rubryk:

• Nazwisko i imię włościanina;
• Miejscowość w której mieszkał;
• Stan lub sposób do życia – zawód lub ewentualnie stan cywilny;
• Strony w źródle, które dotyczą danej osoby; 
• Uwagi

Mam nadzieję, że powyższe źródło oraz baza okażą się przydatne dla użytkowników, a szczególnie osobom pochodzącym z terenów dawnego klucza końskowolskiego, na odnalezienie swoich przodków z czasów rodziny Czartoryskich.

Jacek Dawid Chojnowski