Szkoła powszechna – męska w Lubartowie (obecnie kontynuatorką jest Szkoła Podstawowa nr 1 im. ks. Jana Twardowskiego w Lubartowie) w okresie międzywojennym była instytucją o bogatej i wieloletniej tradycji, której początki sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Jak wskazuje Ewa Sędzimierz, za początek zorganizowanego szkolnictwa elementarnego w mieście należy uznać rok 1819, kiedy to z inicjatywy miejscowego proboszcza, dziedzica oraz władz miejskich powstała pierwsza szkółka. Od tego momentu, mimo licznych trudności organizacyjnych, finansowych i politycznych, placówka funkcjonowała nieprzerwanie, stając się jednym z kluczowych elementów życia lokalnej społeczności.

W okresie międzywojennym szkoła ta działała jako siedmioklasowa męska szkoła powszechna, a jej funkcjonowanie zostało dobrze udokumentowane w zachowanych źródłach archiwalnych. Prezentowany spis uczniów opracowano na podstawie dziewięciu ksiąg zawierających katalogi klasyfikacyjne szkoły z lat 1920–1930, z wyjątkiem roku szkolnego 1922/1923, którego księga najprawdopodobniej nie zachowała się do naszych czasów.

Udostępniony materiał obejmuje ponad tysiąc uczniów i stanowi wyjątkowe źródło do badań nad historią społeczną oraz genealogią mieszkańców Lubartowa i okolic. Zawarte w nim informacje dotyczą pochodzenia uczniów, dat i miejsc urodzenia, danych rodziców, a także przebiegu edukacji. Dzięki temu możliwe jest nie tylko odtworzenie funkcjonowania samej szkoły, lecz także analiza struktury społecznej miasta, mobilności ludności oraz jej zróżnicowania narodowościowego.

Zdecydowana większość uczniów pochodziła z Lubartowa i pobliskich miejscowości, jednak w spisach pojawiają się również osoby urodzone poza granicami odrodzonego państwa polskiego. Wśród miejsc ich pochodzenia znajdują się m.in. Moskwa, Odessa oraz inne ośrodki dawnego Imperium Rosyjskiego. Obecność tych uczniów należy wiązać z migracjami wojennymi, doświadczeniami I wojny światowej oraz powrotami rodzin na ziemie polskie po 1918 roku. Świadczy to o tym, że społeczność szkolna miała charakter bardziej zróżnicowany i dynamiczny, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.
Szkoła funkcjonowała ponadto w środowisku wielokulturowym i wielowyznaniowym. Obok uczniów polskich uczęszczały do niej także dzieci pochodzenia żydowskiego, które w okresie międzywojennym stanowiły istotną część społeczności szkolnej, a w niektórych latach ich udział był szczególnie wysoki. Struktura ta odzwierciedlała demografię samego miasta.

W trakcie opracowywania materiału źródłowego napotkano jednak istotne trudności w analizie danych dotyczących ludności żydowskiej. Wynikały one zarówno z braku wystarczającego doświadczenia w pracy z aktami stanu cywilnego tej grupy, jak i ze złożoności zagadnień związanych z imiennictwem i nazwiskami, obejmujących różnorodność form zapisu, warianty językowe oraz zmienność nazwisk. W związku z tym w wielu przypadkach świadomie zrezygnowano z pogłębionej interpretacji tych danych, w szczególności z prób ich standaryzacji oraz jednoznacznej identyfikacji rodzin, aby uniknąć ryzyka błędnych wniosków.

Jednocześnie należy podkreślić, że materiał ten posiada znaczący potencjał badawczy i może zostać w przyszłości uzupełniony. Autor opracowania zaprasza do współpracy osoby posiadające doświadczenie w zakresie genealogii ludności żydowskiej oraz znajomość specyfiki źródeł i języków z nimi związanych. Ich udział mógłby istotnie przyczynić się do pełniejszego opracowania i interpretacji zgromadzonych danych.

Katalogi klasyfikacyjne, które stanowiły podstawę opracowania, zawierały szczegółowe informacje o każdym uczniu. Oprócz imienia i nazwiska, daty i miejsca urodzenia oraz wyznania, odnotowywano również dane dotyczące rodziców – ich imiona, nazwiska, stan oraz miejsce pobytu. W przypadku dzieci pozostających pod opieką innych osób, informacja o opiekunach była zapisywana i znalazła odzwierciedlenie w niniejszym spisie. Obok podawano także datę zapisania ucznia do szkoły oraz informacje o poprzedniej placówce i liczbie lat spędzonych w niej, jeśli uczeń przeniósł się do Lubartowa.

Warto zaznaczyć, że w katalogach klasyfikacyjnych, zwłaszcza w początkowym okresie funkcjonowania szkoły, zapisywano imię i nazwisko ojca oraz jego zawód. W późniejszych latach zaniechano tej praktyki, ograniczając się jedynie do informacji o wykonywanym zawodzie. Powstałą w ten sposób lukę starano się uzupełnić poprzez wykorzystanie materiałów z akt stanu cywilnego. W tym zakresie szczególnie pomocne okazały się zasoby udostępnione przez Narodowe Archiwum Cyfrowe na stronie Szukaj w Archiwach, gdzie znajdują się skany ksiąg metrykalnych, w tym pochodzących z parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Lubartowie. Dzięki temu możliwe było w wielu przypadkach uzupełnienie danych o imiona rodziców oraz nazwiska panieńskie matek.

Analiza materiału ujawniła również pewne rozbieżności w zakresie zapisu dat dziennych urodzenia uczniów. W takich sytuacjach w opracowaniu podawano obie występujące w źródłach daty, rozdzielone znakiem „/”. Zdarzały się także przypadki, w których nie było możliwe jednoznaczne zidentyfikowanie ucznia w aktach stanu cywilnego – takie wpisy oznaczano symbolem „?”. Jednocześnie, korzystając zarówno z ksiąg parafii w Lubartowie, jak i z materiałów pochodzących z innych miejscowości, starano się uzupełniać wszystkie dane tam, gdzie nie budziło to wątpliwości interpretacyjnych.

Dane szkolne obejmowały przebieg nauki w podziale na dwa półrocza danego roku szkolnego. W poszczególnych kolumnach odnotowywano oceny ze sprawowania, pilności i porządku, a także postępy w nauce z przedmiotów takich jak: religia, język polski (w zakresie czytania i pisania), język obcy, historia (polska i powszechna), geografia, nauki przyrodnicze, arytmetyka, geometria, rysunki, śpiew, roboty ręczne oraz gimnastyka.

Istotnym elementem były również dane dotyczące frekwencji, w tym liczba opuszczonych dni z podziałem na usprawiedliwione i nieusprawiedliwione nieobecności. Na tej podstawie podejmowano decyzje o promocji do kolejnej klasy lub pozostawieniu ucznia na rok w tej samej klasie. Szczególnie cenną część stanowiły rubryki „uwagi”, w których odnotowywano informacje o migracjach uczniów, zmianach szkoły, przybyciu z innych placówek, a także przypadki śmierci uczniów czy inne istotne zdarzenia życiowe.

Dla potrzeb niniejszej publikacji, zwłaszcza w jej wersji internetowej, zakres prezentowanych danych został celowo ograniczony do informacji kluczowych z punktu widzenia identyfikacji ucznia w czasie i przestrzeni, powiązań rodzinnych oraz istotnych informacji biograficznych zawartych w rubrykach uwag. Dzięki temu spis zachowuje zarówno swoją wartość naukową, jak i przejrzystość dla odbiorcy.

Na zakończenie autor pragnie złożyć szczególne podziękowania osobom i instytucjom, bez których realizacja niniejszego opracowania nie byłaby możliwa. Wyrazy wdzięczności kieruje do dyrektor Szkoły Podstawowej nr 1 w Lubartowie, pani Danuty Sienkiewicz, dyrektor Muzeum Regionalnego Ziemi Lubartowskiej, pani Doroty Gadzały, a także do koordynatora porozumienia między Lubelskim Towarzystwem Genealogicznym a wymienionymi instytucjami, pana Pawła Talmy, za wsparcie, życzliwość i zaangażowanie w realizację projektu.

Prezentowany spis uczniów stanowi zatem nie tylko opracowanie materiału archiwalnego, lecz także istotny przyczynek do badań nad historią lokalną, ukazujący wielowymiarowy obraz społeczności Lubartowa w pierwszych latach niepodległości Polski.

25.04.2026

Piotr Glądała