Szkoła została założona w 1835 r. z polecenia Komisarza Obwodu Lubelskiego, kiedy mieszkańcy Michowa „zostali znagleni” do zaprowadzenia w ich mieście szkoły. Ze względu na to, że mieszkańcami byli w zdecydowanej większości rolnicy nie założono w tym miejscu szkoły rzemieślniczo-niedzielnej.

Z dnia 12/24 października 1835 r. pochodzi raport donoszący Dyrektorowi Gimnazjum Wojewódzkiego w Lublinie o rozpoczęciu roku szkolnego w szkole elementarnej w Michowie. Zapisano, że „w dniu 27 września/9 października po odbytej Mszy Świętej i odśpiewanym hymnie Veni Creator itd. rozpoczęła się nowozaprowadzona wtem mieście szkoła i takowa ciśle się prowadzi”. Uczęszczało w tym momencie 76 uczniów podzielonych na trzy oddziały: czytających, zgłoski składających i poznawających liczby.

Niezwykle interesującym źródłem z roku szkolnego 1835/1836 jest zachowana mowa nauczyciela Karola Tutkiewicza. Więcej o niej można przeczytać na: https://ltg.pl/jacek-chojnowski-zakonczenie-roku-szkolnego-w-szkole-elementarnej-w-michowie-w-1836-r-w-swietle-zrodel-archiwalnych/.

Nowo założona szkoła, podobnie jak inne placówki w sąsiedztwie, zmagała się z problemami finansowymi, wyposażeniowymi oraz kadrowymi. Szkoła nie miała funduszy poza składką, którą uiszczali mieszkańcy Michowa oraz wsi zrzeszonych w stowarzyszenie. Składka wynosiła 350 zł i musiała ona wystarczyć na pokrycie dość skromnej pensji nauczyciela w kwocie 250 zł oraz opłaty za lokal, w którym mieściła się szkoła, w kwocie 100 zł. Poza pensją nauczyciel miał ogród, który wynajmowali mu mieszkańcy, oraz drzewo na opał, o ile mu go przyniosą.

Problemem było również miejsce odbywania zajęć szkolnych. Szkoła mieściła się w lokalu wynajętym u Marcina Piskorskiego. Według pisma złożonego przez nauczyciela stancja miała 7 łokci długości oraz 6 szerokości i nie była w stanie pomieścić wszystkich uczniów.  Dotychczasowe pomieszczenie „tak jest szczupłe, iż zaledwo połowa młodzieży szkolnej w liczbie 58 to jest 32 uczniów a 26 uczennic zapisanej na rok bieżący szkolny może znaleźć miejsce w przeznaczonej izdebce domu gospodarskiego oddalonego od probostwa w miejscu niestosownem, gdzie gospodarz także mieszka i utrzymuje nierogaciznę”.

Starania o sposobniejszy lokal czynił ks. Stanisław Górzyński, który proponował wynajęcie od Piskorskiego większego budynku, w którym mieściłaby się szkoła oraz pomieszkanie dla nauczyciela. Niestety nie spotkało się to z przychylnością mieszkańców, którzy obawiali się zwiększenia kosztów („obywatele tylko miasta opierają się temu z przyczyny, że więcej zapłacić potrzeba niż na teraz”). Ich zdaniem korzystniejsze było wynajmowanie, ponieważ budynek przez trzy części roku stałby pusty z powodu konieczności wysłania dzieci na prace rolnicze. Nauczyciel nie krył rozczarowania pisząc, że „w zimie liczniejsza jest młodzież , do końca roku ledwie kilkoro zostaje”.

Kolejną trudnością szkoły w Michowie były tzw. utensylia, czyli wyposażenie, z którym zmagała się przez cały okres swojego funkcjonowania. Początkowo książki mieli jedynie uczniowie oddziału III, tylko dlatego, że „rodzice acz z wielką trudnością nakłonili się”. Natomiast pozostałych oddziałów już nie wyrazili zgody, „bo twierdzą, że ich dzieci teraz prócz elementarza żadnej nie potrzebują książki”.

W maju 1839 r. ks. Stanisław Górzyński kwitował, że odebrał dwa egzemplarze Gramatyki rosyjskiej wydania Hlebowicza. W listopadzie 1844 r. podczas wizytacji szkoły w Michowie okazało się, że utensylia szkolne są złe i stare, a uczniowie nie uczęszczają na zajęcia. Ponadto w tzw. etatach czyli zestawieniach przychodów i rozchodów nie zamieszczano opłat za drzewa za opał i zasugerowano, że wieś Rudzienko mogłaby zostać dołączona do stowarzyszenia i pomagać finansowo szkole.  W 1850 r. ks. Górzyński zapewniał, że posiada dostateczną ilość tablic abecadłowych i nie potrzeba zakupu nowych. Z kolei we wrześniu 1859 r. proszono już o sprawienie nowych utensyliów: ławek, stołów, krzesełek i tablic abecadłowych.

Wielką wagę przywiązywano do nauki religii i moralności, którą miał prowadzić jeden z księży w Michowie. Jednak ks. Górzyński odmówił udzielania nauk z powodu swoich zajęć w parafii oraz przez to, że nie ma na parafii wikarego.

Po odejściu Karola Tutkiewicza nauczycielem szkoły elementarnej w Michowie został Józef Reszczyński, wcześniej nauczyciel szkoły w Piaskach, który został do Michowa przeniesiony pod koniec 1837 r. i instalowany na stanowisko 8/20 I 1838 r. Nauczyciel jednak ze względu na niską pensję, a także zaniedbywanie obowiązków był nielubiany przez mieszkańców. W 1841 r. Piotr Targoński, Antoni Górzyński i Paweł Czarnecki, w imieniu mieszkańców Michowa wystąpili ze skargą na Józefa Reszczyńskiego do Dyrektora Gimnazjum w Lublinie. Przedstawiciele sugerowali, że Reszczyński nie dopełnia swoich obowiązków i zaniedbuje nauczanie dzieci „iż po kilka tygodni w szkole dzieci nie bywają i w naukach postępu żadnego nie czynią”. Ponadto ich zdaniem nauczyciel miał prowadzić się w naganny sposób, czym nie zaskarbił sobie na zaufanie rodziców. Proponowali na jego miejsce Andrzeja Skrzypczyńskiego, znanego z moralności i dobrego sprawowania się.

Materiały dotyczące szkoły elementarnej w Michowie zawarte są w jednostkach o numerach 737-739 zespołu Gimnazjum Wojewódzkie Lubelskie, przechowywanego w Archiwum Państwowym w Lublinie. Znajdują się w nich etaty, listy uczniów, plany lekcji, zestawienia statystyczne.

Szczególnie cennym źródłem okazały się listy uczniów, które umożliwiły stworzenie bazy gromadzącej informacje o przeszło 700 uczniach z Michowa oraz najbliższych okolic.

Podczas indeksowania brano pod uwagę takie dane jak:

• Nazwisko i imię;
• Czas nauki określony w kwartałach;
• Wiek ucznia (dla pierwszego spisu);
• Uzyskane przez niego nagrody;
• Stan społeczny, zawód ojca;
• Data i miejsce urodzenia ucznia, czy informacje o rodzicach, zaczerpnięte z metrykaliów (głównie z parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Michowie).

Jacek Chojnowski